Bæjarhólar myndast þar sem bæir hafa staðið á sama stað um aldir. Hólarnir verða til úr byggingarefni, torfi og grjóti, gólflögum sem hafa hlaðist upp í tímans rás og öskuhaugum, og geta orðið allt á fjórða metra á þykkt. Í bæjarhólum er helst að leita upplýsinga um húsakost, fæðu og almenn lífsskilyrði til forna og þar eru mestar líkur á að finnist merkir gripir. Bæjarhólar eru því langmikilvægustu minjastaðirnir, en jafnframt þeir sem einna verst hafa orið úti í uppbyggingu í landbúnaði á þessari öld. Ný bæjarhús eru oft reist á sama stað og bæirnir hafa staðið um aldir, og þar sem kjallarar eru niðurgrafnir geta minjarnar í hólnum gereyðilagst.
Þrír gamlir bæjarhólar eru í Hrísey og eru þeir allir skemmdir að einhverju leyti. Á bæjarhólnum í Syðstabæ stendur steinhús frá byrjun aldarinnar. Það er með handgröfnum kjallara sem hefur verið grafinn ofaní stæði síðasta torfbæjarins á Syðstabæ og sennilega skemmt töluvert af yngri mannvistarleifum í hólnum. Þar fyrir utan hefur rask verið á hólnum þar sem kirkjugarðurinn er og hafa þar komið upp mannabein sembendir til að hóllinn hljóti að hafa verið lækkaður. Í Miðbæ hefur ekki verið búið hinar síðari aldir en þar er engu að síður allstór og breiður hóll. Hóllinn hefur verið sléttaður að ofan en í einu horni hans sjást þó tóftaleifar. Sennilega hefur aðeins yngsta byggingaskeiðið verið eyðilagt er hóllinn var sléttaður.
Á bæjarhóli Ystabæjar stendur timburhús og hefur þar ekki verið grafinn kjallari. Leifar yngstu bæja í Ystabæ hafa horfið við framkvæmdir á þessari öld en megnið af hólnum er sennilega óskemmt.
Fyrir utan bæjarhólana eru a.m.k. tvö bæjarstæði, Saltness og Hvatastaða. Á báðum stöðum eru litlir rústahólar undir þeim tóftum sem sýnilegar eru og hafa þær ekki verið skemmdar en á Hvatastöðum er bæjarstæðið í heild í hættu vegna landbrots og á Saltnesi hafa talsverðar skemmdir verið vegna búsetu og vegagerðar á þessari öld.
Ey-050: 1 Ystibær bæjarhóll bústaður
66°00.708 N
18°24.043 V
Núverandi íbúðarhús stendur á bæjarhólnum. Þar var byggt timburhús skömmu eftir aldamótin 1900 og stóð það framan (vestan) við torfbæinn en hann stóð áfram að hluta að minnsta kosti og sést á ljósmynd sem tekin er úr norðri um 1945. Eitthvað stóð enn eftir af veggjum bæjarins um 1960 er Sæmundur Stefánsson kom til Ystabæjar og jafnaði hann úr þeim. Þessar hleðslur voru nyrst á bæjarstæðinu.
Íbúðarhúsið brann 1956 en núvernadi hús var byggt á grunni þess. Það er timburhús á steyptum sökkli, án kjallara. Austan við núverandi íbúðarhús, þar sem torfbærinn stóð, er nú hlað og bílastæði norðan við, en austan við það er stór garður. Núverandi hús standa nálægt brekkubrúninni og er mjög bratt niður af og vex þar nú hár kerfill.
Hættumat: hætta
Heimildir: Túnakort 1917
Ey-050: 2 heimild útihús
66°00.667 N
18°24.057 V
Samkvæmt túnakorti stóð lítið útihús um 10 m sunnar og 10 m austar en þáverandi íbúðarhús. Það hefur verið þar sem nú er grasflöt austan við heimreiðina, sunnan við núverandi íbúðarhús sem er á sama grunni og hið eldra, og sjást engin merki um þetta hús.
Slétt grasflöt, áður tún.
Hættumat:hætta Heimildir: Túnakort 1917
Ey-050: 3 tóft útihús
66°00.578 N
18°24.114 V
Um 200 m SV af íbúðarhúsinu (001), á stökum hól, voru tvö útihús (003 og 004) og stendur tóft þess austara enn. Um 30 m norðar er niðurgrafinn súrheysturnsgrunnur kominn á kaf í kerfil. Á grasi vöxnum hól.
Af ljósmyndum, sem varðveittar eru á Ystabæ, sést að þetta hús hefur staðið mun lengur en 004 sem var vestar og norðar. Um 1945 er þau bæði standandi en um 1960 er 004 horfið og komið járnþak á hitt. Þekjan liggur nú á botni
tóftarinnar, hún er eingöngu úr torfi en járnið hefur verið fjarlægt. Ójöfnur eru í kring um þessa tóft, bæði austan og vestan við hana, sem gætu verið mannvirkjaleifar.
Niðri í lægðinni milli þessa hóls og bæjarhólsins er ávöl bunga upp úr deiglendinu sem þar er og gætu þar verið mannvirkjaleifar.
Hættumat:engin hætta
Heimildir: Túnakort 1917
Ey-050: 4 heimild útihús
66°00.578 N
18°24.165 V
Samkvæmt túnakorti stóð útihús fast vestan og norðan við 003 og sést það á ljósmynd frá um 1945 en ekkert sér nú til þess og var það horfið er ljósmynd var tekin af ystabæ úr norðri um 1960.
Slétt grasflöt, áður tún en er nú komin í órækt. Mikill og hár gróður er þar sem húsið stóð en völlurinn virðist sléttur undir.Húsið snéri norður-suður samkvæmt túnakorti.
Hættumat:engin hætta
Heimildir: Túnakort 1917
Ey-050: 6 2 tóftir
66°00.610 N
18°24.313 V
Tóft er á Slögubjargi, höfðanum milli Slögu og Heimavíkur, heldur sunnar en beint niður (vestur) af bænum. Tóftin er yst á höfðanum, sunnan við klettinn þar sem hann er hæstur. Á grösugum höfða, sléttum að ofan en með þverhníptum klettum í sjó fram. Stutt, en mjög bratt, er frá tóft þessari að lendingum í Slöguvogi og Heimavík.
Sunnar er aflöng tóft, grjóthlaðin, með opinn gafl til vesturs, en norðar er
ferköntuð tóft með lágum (0,5 m) og mjóum veggjum (innan við 1 m á þykkt) sem minnir meir á kálgarð en hústóft. Á túnakorti frá 1917 eru sýndir 2 kálgarðir vestan við túnið og gæti þetta verið annar þeirra.
Hættumat: engin hætta
Heimildir: Túnakort 1917
Ey-050 : 7 Miðbær bæjarstæði býli
65°59.801 N
18°23.607 V
1712: Midbær, fornt eyðiból sunnarlega í þessarar jarðar landi, og eru munnmæli að sú jörð hafi eyðilagst í stóru plágunni Anno 1400, en byggíngaleifar eru hjer ljósar.
Aftur má hjer byggja, þó heyskapur sje ærið lítill.“ Miðbæjar er einnig getið í eyðibýlaskrá Olavíusar frá 1777 og er býlið talið byggilegt á ný en þó með endurbótum. „Miðbær er einnig gamalt nafn, en ekki hefur þar verið búið frá því um 1400 og þar til á 20. öld að byggt var þar upp, þó að sá bær sé aftur í eyði lagður. … Utan Krökuvíkina er Miðbæjarvík og Miðbær þar austur af.“ segir í örnefnalýsingu.
Miðbær er í slakkanum neðan (vestan) við veginn að Ystabæ, um 400 m norðan við merkjagirðingu Ystabæjar og Syðstabæjar og 40-100 m sunnan við hlið á veginum sem er á gömlum merkjum Ystabæjar og Miðbæjar. Miðbæjarland er tæpir 500 m á breidd og afmarkast af görðum bæði að norðan (013) og sunnan (Ey- 051:017). Bæjarstæðið er við norðurmerkin og virðist landið hafa verið sýnu breiðara vestan við bæjarstæðið en austan.
Bæjarstæðið er á móaholti en túnið hefur að mestu verið í lægð norðan og austan við það og er enn valllendisblettur norðan við en að austan hafa verið gerðar tjarnir vegna æðarvarps og hefur mikið raskast af þeim völdum.
Íbúðarhúsið sem reist var í Miðbæ snemma á þessari öld stóð um 150 m sunnar en gamli bæjarhóllinn og sést þar steyptur grunnur en húsið var flutt inn í þorpið og er búið í því enn. Þar 56 m norðan við, og nær hinum fornu tóftum, er fjárhústóft frá þessari búskapartilraun. Veggir standa um 2 m háir og er þekjan ofaní tóftinni. Bæjarhóllinn er um 100 m norðar og er um 30×30 m stór. Hann hefur verið sléttaður að ofan en til stóð að byggja á honum. Einnig var efni tekið úr honum og notað í veg sem lagður var frá aðalveginum og upp á hólinn. Á honum var lagt bílum til að taka við æðardúni. Þegar vegur þessi var gerður kom í ljós öskuhaugsefni en ekki er vitað nákvæmlega hvar en þó talið líklegra að það hafi komið úr hól með tóftarmynd sem var nær veginum en úr bæjarhólnum sjálfum. Á honum sést grjót í grasrótinni og á suðausturhorni sést ein lítil tóft, 5×3 m að innan, snýr A-V með dyr í A og hluti af annarri vestan við hana sem hefur snúið N-S og verið um 5 m löng að innan. Rúmlega 15 m vestan við suðurhluta bæjarhólsins er fjárhústóft, 11×7 m að utan, snýr A-V og hefur haft dyr í vestur og sést garði eftir fjárhústóftinni miðri og heytóft aftan (austan) við. Tæplega 20 m SSA af tóftunum tveimur á suðausturhorni bæjarhólsins er lítil tóft, 6×4 m að utan, sem snýr N-S og hefur haft dyr norðantil á vesturlangvegg. Hún er byggð utan í klöpp að norðanverðu. Túngarður sést vel nálega alla leiðina frá því skammt sunnan við bæjarhólinn að vestan og norður fyrir hann í boga, upp í valllendisbrekkuna og er þar tóft byggð utan í garðinn, 8×4 m að utan á rústahóli og er skarð í garðinn fast austan við hana. Garðurinn hverfur síðan undir veginn og sést ekki austan við hann en þar er mikið rask, uppmoksturshaugar frá tjarnargerðinni sem skemmt hefur suðausturhluta túnsins. Hinsvegar er tóft um 15 m austan við veginn sem sennilega tilheyrir rústasvæðinu í Miðbæ. Hún er tvíhólfa, 12×8 m að utan, snýr A-V og eru dyr úr austara hólfinu til norðurs. Norðan við bæjarhólinn er horn á túngarðinum, austan við lægð þar sem garðurinn er á kafi í hvönn. 43 m NNV við þetta horn er annar garður sem liggur 169 m til NNV og beygir þá til vesturs niður að sjávarbökkum um 153 m og er þetta sennilega framhald af 013, merkjagarði milli Miðbæjar og Ystabæjar.
Hættumat: engin hætta
Heimildir: JÁM X, 98; ÓO II, 39; Ö-Árs, 38
Ey-050: 23 heimild bænhús
Bænhús var í Ystabæ á 15. öld, en ekki er vitað hvar það stóð. Sennilega hefur það þó staðið innan túns, skammt frá bænum.
1461: „Jtem j yztabæ bænhus ok er nidri.“ Hálfkirkna og bænhúsaskrá Ólafs Rögnvaldssonar, DI V, 356.
Hættumat: hætta
Heimildir: DI V, 356
Ey-051: 1 Syðstibær bæjarhóll bústaður
65°58.781 N
18°22.471 V
Syðstibær er á háum hól ofan (norðan) við kirkjuna sem nú er í miðju þorpinu í Hrísey. Á hólnum er nú steypt íbúðarhús með hálfniðurgröfnum kjallara, byggt 1917-19. Vestan við það, vestan við steyptan skúr sem nú er, var hár hóll, kallaður Skothóll, sem var annaðhvort öskuhaugur eða rústahóll, en hann var jafnaður út um 1980. Áður stóð á hólnum timburhús sem var flutt niður fyrir brekkuna er núverandi hús var reist og stendur það enn neðan við hólinn, austan við kirkjuna. Þegar timburhúsið var á hólnum mun það hafa staðið sunnan við núverandi hússtæði og einnig hafa náð heldur lengra til austurs en núverandi hús.
Steinhús á flötum hól eða stalli framan í hlíðinni. Sléttað tún og garður með runnum er í kring um húsið. Framan (sunnan) við garðinn er breiður, ósléttur stallur með minnisvarða um Hákarla-Jörund. Hellulagður stígur er upp að húsinu að vestan. Ofan við húsið er tún. Það er óslétt og ekki í rækt lengur. Það hefur sennilega aldrei verið sléttað og er þar helst að leita útihúsarústa sbr. 003.
Timburhúsið var reist af Hákarla-Jörundi Jónssyni árið 1885 en steinhúsið af Páli Bergssyni tengdasyni hans 1917-19. Bæjarhóllinn er 70-80 m frá austri til vesturs og um 40 m frá norðri til suðurs og hafa byggingar sennilega staðið á honum víða. Mikið kom upp af ösku og dýrabeinum er gengið var frá lóðinni aftan (norðan) við núverandi íbuðarhús fyrir nokkrum árum. Af líkum má ætla að torfbærinn sem stóð er timburhúsið var reist hafi verið norðan við það, þ.e. á sama stað og núverandi íbúðarhús. Kjallarinn í því hefur verið handgrafinn og er ekki ákaflega djúpur þannig að töluvert gæti verið eftir af fornminjum í þessum hól.
Hættumat: hætta
Heimildir:
Ey-051: 2 heimild kirkja
65°58.778 N
18°22.479 V
Kirkjan hefur staðið uppi á bæjarhólnum á svæði sem er undir heimreið að húsinu (um 10 m sunnan við það) og stíg að vesturhlið þess. Mannabein og fúnar kistuleifar komu í ljós 1917 þegar núverandi íbúðarhús á Syðstabæjarhól var byggt, um 10 m sunnan við húsið. Grunnt var niður á þær kistuleifar. Einnig komu mannabein í ljós er skipt var um undirbyggingu heimreiðar að Syðstabæjarhúsinu í nóvember 1993.Á bæjarhól. Nú slétt flöt og liggur steinlögð heimreið að húsinu yfir kirkjustæðið.
Mannabeinin sem fundust 1993 voru tekin úr moldarhrúgum sem hafði verið sturtað hjá bensínskála Olís, en efnið kom úr Syðstabæjarhóli þar sem verið var að vinna við heimreiðarlagningu. Unlgingspiltur fann beinin, var þar á meðal hauskúpa, og voru þau tínd saman og send á Þjóðminjasafn sbr. bréf sr. Huldu Hrannar Helgadóttur til Þjóðminjasafns 20.12.1993. Í svarbréfi Vilhjálms Arnar Vilhjálmssonar frá 3.1.1994 kemur fram að auk mannabeina hafi verið send dýrabein úr öskuhaugi og hnífsskaft sem Vilhjálmur taldi vera frá 18. eða 19. öld.
Heimildir um kirkju í Hrísey:
14.7.1202: „En er kaupskipið kemur út að Hrísey tekur [Guðmundur Arason] biskupsefni til orða: „Nú skal lægja segl og vil eg eigi sigla frá manni mínum þeim er í landi er enda vil eg segja messu í dag í eyjunni … var lagt segl og kastað akkeri.
Gekk biskupsefni á land að segja messu …“ Sturl, 208. 1318: XLVII. Hryseyar kyrkia.
Kyrckia j hrysey a messuklædi ein. kaleykur. j. messuserck. kapu. alltarisklædi. iij. messufata kista. messingarstyka. j. jarnstykur. iij. krossar. iij. mariuskript. Tiolld vm kyrkiu vond. kyrkiu kola. munnlaug vond. mercki. ij. kluckur. iij. skrijn. Glodar kier. Elldbere. stoll. kyrckiu sär med Bunade. Graduale.
J kuik[fie …..] ‘Hier vantar Blad j Bokina’ Máld DI II 458 1425: ecclesiam risoy cremauerunt; [Skýrsla Hannisar Pálssonar um yfirgang Englendinga á Íslandi 1424] DI IV 328
[1461]: 1 prestur DI V 360
1487: alkirkia til saungs ok er niðri DI V 356
1712: Sydstebær – Hálfkirkja er hjer og embættað, þá heimamenn hjer og á Ytrabæ eru til sakramentis; JÁM X: 98
17.5.1765: Bænhús í Syðstabæ lagt niður; (PP, 272) [konungsbréf]
1.11.1928: tekin upp ný kirkja í Hrísey og Stærra-Árskógssókn skipt í tvennt, Stærra- Árskógssókn og Hríseyjarsókn; (PP, 270) [stjórnarráðsbréf]
Hættumat: hætta Heimildir:
Ey-051: 3 tóft útihús
65°58.828 N
18°22.450 V
Um 70 m norðan við húsið í Syðstabæ er tóft á hól og miklar ójöfnur í kring. Sumt af því er ekki gamalt en annað gæti verið eldri mannvirkjaleifar. Vegarslóði liggur upp til norðurs vestan við tóftina og þar á milli er lítill bárujárnsskúr.Gamalt tún sem ekki er lengur í rækt.
Um 20 m norðan við þennan stað er ferhyrnd dæld, sennilega kálgarður, en fast suðvestan við tóftina er eins og garður gangi undan tóftinni til suðurs, sem þó gæti aðeins verið moldarhrúga sem ýtt hefur verið til.
Hættumat: hætta
Heimildir:
Ey-051: 6 Saltnes bæjarstæði býli
65°59.188 N
18°23.810 V
1712: „Saltnes, fornt eyðiból í þessarar jarðar landi vestur frá heimajörðinni og hefur þar ekki bygt verið í manna minni, en ljós eru þar byggíngamerki. Aftur má hjer byggja, því túnstæði er sæmilegt, en útslægjur mjög litlar.“ segir í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín. „Er Saltnesið útvestur frá kaupstaðnum …“ segir í örnefnalýsingu.
Saltnes heitir nú hrörlegt steypuhús skammt vestan við kirkjugarðinn og er það vestasta húsið í þorpinu fyrir utan kynbótastöðina. Tóftir hins forna Saltness eru fast vestan við þetta hús, tveir rústahólar og garðspotti. Grösugur
mói og standa byggingar austan í tóftunum en upphlaðinn vegur er norðan við og nær hann niður að sjó og hefur þar skemmt túngarðinn. Tóftirnar eru um 150 m norðan við fjörumál en mikið rask hefur verið í fjörunni og upp af henni í grasmóanum neðan við bæjarstæðið. Þannig hefur verið tekið af túnstæðinu og hugsanlega hafa tóftir einnig horfið „Saltnesið minnir á saltvinnslu, sem skráðar heimildir sanna, að þar hefur verið, því að árið 1318 fékk Munkaþverárklaustur í afgjald af Hrísey, auk 30 vætta skreiðar, fimm vættir salts.“ Ö-Árs, 38 sbr DI II, 485-87. Heitt vatn er í flæðarmálinu VNV af bæjarstæðinu, um 30° heitt og hefur það verið notað við saltvinnsluna.
Hættumat: hætta
Heimildir: JÁM X, 99; Ö-Árs, 38
Ey-051: 7 Hvatastaðir bæjarstæði býli
65°59.955 N
18°21.882 V
1712: „Huatastader, annað eyðiból í þessarar jarðar landi, austanvert áeynni. Um það er sama að skrifa og [Saltnes], að það hefur ei bygt verið frá gamalli tíð, en auðsjenar eru hjer tófta og girðíngaleifar. Ekki má hjer aftur bygja, því túnstæði er lyngi vaxið.“ segir í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín. Hvatastaða er einnig getið í eyðibýlatali Olavíusar og er býlið talið byggilegt á ný en þó með endurbótum. „[Sunnan við Borgarbrík heita hleinar Bríkur] og milli þeirra Ytri- og Syðri-Bríkarbás, líka nefndir aðeins Ytribás og Syðribás. Uppi þar á bakkanum eru tóftir Hvatastaða … Litlu sunnar eru Hvatastaðavík og Hvatastaðasker.“ segir í örnefnalýsingu.
Hvatastaðir eru á sjávarbakkanum austan megin á Hrísey, nyrst í Syðstabæjarlandi og er bæjartóftin um 200 m sunnar en merkjagirðingin sem er á sama stað og garðurinn 017. Garður er kringum hið forna túnstæði og innan hans tveir rústahólar.
Skammt sunnan við eru tvær verbúðir á sjávarbakkanum. En utan við er annar garður sem umgirðir mun stærra svæði og nær hann allt frá garðinum 017 sem er á móts við Borgarbrík og 400 m suður af bæjarstæðinu.
Bæjarstæðið er í 50-80 m breiðri dæld milli melhóls og hárra sjávarkletta, þýfður grasmói með lyngi. Ytri garðurinn nær utanum 2 melhóla og eru lægðir á milli með grasmóa. Berir melar eru ofan (vestan) við en þar vestan við eru lyngmóar. Með ströndinni suður frá bæjarstæðinu er klettótt en grösugt á milli. Sjórinn brýtur af bakkanum og eru verbúðirnar að hluta hrundar í sjóa fram og hefur Þorsteinn Þorsteinsson tínt þar upp ryðgaða járnnagla og krítarpípubrot (brot af stórum haus).
Einnig brýtur af bæjarstæðinu og á aðeins 3-4 metra eftir að tóftunum.
Rústunum má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi er lítil bæjarrúst og fjárhústóft hjá í girtu túni og mikill garður sem girðir af móana umhverfis. Í öðru lagi eru 2 verbúðir á bakkanum sem sýnilega eru yngri en bæjarrústirnar. Í þriðja lagi er grjótrúst á melholti sunnan við bæjarstæðið og suðvestur af verbúðunum og er erfitt að segja hvort hún sé frá sama tíma og búskapur á Hvatastöðum eða yngri.
Bæjarrústin er 21×7 m að utan, mjög há eða 1,5 m að utan en 0,6 m að innan. Efst eru þrjú hólf en að sunnan gengur eitt hólf undan sem greinilega er eldra. Útihústóft er 23 m norðar og hærra uppi á grónum klettahól. Hún er á mjög háum rústahól og er 16×7 m að utan, fjárhús með garða og smátóft aftanvið, sennilega heytóft. Túngarðurinn er 140 m langur (vesturhlið) en að sunnan eru 26 m að bakkanum en að norðan 45 m en þar liggur garðurinn á ská til ANA og rennur lækur utanmeð honum. Þar norðan við er votlendi og er þar annað afgirt hólf, tæplega 50 m breitt en heldur breiðara en túnstæðið því það nær lengra inn í landið auk þess sem ströndin beygir þar heldur til austurs. Túngarðurinn er mest um 1,6 m hár og er víðast stæðilegur og hærri að utan en innan. Túnstæðið er harður lyngmói og er þar engin valllendisgróður. Allstór rofblettur er vestan við bæjarrústina en einnig er töluvert rof af völdum sjávarróts norðan við útihústóftina. Sunnan við túnstæðið er votur lyngmói, allþýfður á köflum og er hugsanlegt að þar leynist mannvirkjaleifar. Um 45 m sunnan við túngarðinn rennur lækur í sjó fram um þetta votlendi og fast sunnan við hann eru tvær verbúðatóftir fremst á háum bakka ofan við allbreiða malarfjöru sem nær norður undir túnið. Þar hefur verið sæmileg lending. Nyrðri tóftin er 12 m löng og hefur verið um 8 m breið en eystri langveggurinn er nú horfinn í sjóinn. 12 m sunnar er önnur tóft, mun minni og eru nú 5×5 m eftir af henni en austurhlutinn er horfinn í sjóinn. Á milli þessara tófta er steinaröð við blett sem gæti verið sokkin tóft. um 9×5 m að stærð. 56 m suðvestur af nyrðri verbúðinni er grjóthlaðin tóft uppi á blásnum malarhól. Hún er 7×5 m að stærð og dyr eru á austurgafli. Ytri garðurinn er alls 725 m langur og afgirðir svæði sem er 655 m langt frá norðri til suðurs og víðast um 120 m breitt.
Hann er víðast um 3 m breiður og innan við 1 m hár.
Hættumat: hætta
Heimildir: JÁM X, 99; ÓO II, 39; Ö-Árs, 39-40
